Ekonomia w Starożytności

Starożytność jest bogatym okresem w rozważania i zdarzenia ekonomiczne. Jest również pierwszą epoką, w której takie przemyślenia się pojawiają. Rozważania te dotyczą takich pojęć jak: procent, idea wspaniałego państwa, kolonat.

Początki refleksji dotyczących gospodarki sięgają V wieku p.n.e. Wtedy to w starożytnej Grecji Sokrates i sofiści zaczęli interesować się ekonomicznymi aspektami funkcjonowania państwa. W swoich dociekaniach zwracali szczególną uwagę na zasady etyczne, których przestrzeganie miało prowadzić do urzeczywistnienia się wizji państwa idealnego. Rozważania te niewiele miały jednak wspólnego z realiami ówczesnego życia gospodarczego. Starożytna Grecja składała się z miast-państw (tzw. polis), spośród których najsilniejsze były Ateny, będące głównym ośrodkiem kultury i nauki. W okresie archaicznym (VIII – V wiek p.n.e.) w Grecji dochodzi do oddzielenia się rolnictwa od rzemiosła, czyli do pierwszej specjalizacji pracy. Głównym propagatorem myśli ekonomicznej tego okresu był Solon. Piastując od 594 roku p.n.e. funkcję pierwszego archonta w Atenach, przeprowadził wiele reform. Wydaje się, że najważniejszą reformą tego okresu była reforma „strząśnięcia długów”, polegająca na przywróceniu wolności osobom pozbawionym jej poprzez zadłużenie. Za sprawą Solona wprowadzono również nowy system miar i wag oraz nastąpił intensywny rozwój handlu zamorskiego. Ponadto, Solon postulował eksport oliwy, zakazując jednocześnie eksportu chleba, co przyczyniło się do poprawy zaopatrzenia rynku wewnętrznego w ten produkt.

Okres Klasyczny w Grecji

Okres klasyczny (od roku 500 p.n.e. do 323 rok p.n.e.) to okres szczytowego rozwoju Grecji, a zarazem okres twórczości wielkich filozofów, jak: Platon, Arystoteles czy Ksenofont. Okres ten, w kwestiach gospodarczych, nie różnił się znacząco od okresu archaicznego. Myśliciele tego okresu zajmowali się dalej tworzeniem wizji państwa idealnego – Rzeczypospolitej. Ksenofont i Platon traktowali pieniądz jako zło konieczne, dostrzegali w nim źródło wielu niebezpieczeństw. Główny przedstawiciel ówczesnej myśli ekonomicznej, Arystoteles, uważał, że pieniądz jest jałowy i nie rodzi bogactwa sam z siebie, jest tylko środkiem wymiany. Jako pierwszy poruszył problem wartości. Zastanawiał się, dlaczego chleb i woda są bardzo użyteczne a posiadają niską wartość, natomiast klejnoty będące mniej użyteczne, posiadają bardzo dużą wartość. Co ważne, Arystoteles ostro krytykował pobieranie procentu od pożyczek pieniężnych. W swoich rozważaniach poruszał także takie zagadnienia jak: wydajność pracy, cena, niewolnictwo.

Ekonomia w Imperium Rzymskim

W kwestii poglądów i działań ekonomicznych Imperium Rzymskie nie wypracowało niczego nowego, a raczej przejęło spuściznę intelektualną starożytnej Grecji. Zainteresowania rzymskich myślicieli w zakresie gospodarki koncentrowały się wokół rozwoju rolnictwa i problemów niewolnictwa. Dokonując podbojów kolejnych terytoriów, Rzymianie brali do niewoli miejscową ludność. Liczba niewolników w Imperium wzrastała w szybkim tempie, natomiast ich wartość diametralnie spadała, bowiem starego niewolnika niewielkim kosztem można było zastąpić młodszym i silniejszym. Na skutek napływu tak dużej liczby niewolników rzymskie rolnictwo uzależniło się od ich pracy. Zaczęły powstawać duże gospodarstwa rolne zwane latyfundiami. Gwałtowny wzrost produkcji rolnej spowodował zmniejszenie się ilości małych gospodarstw miejscowych rolników, którzy nie wytrzymywali walki konkurencyjnej i przenosili się do miast w poszukiwaniu pracy, poszerzając grono bezrobotnych. W II wieku p.n.e., trybuni ludowi Tyberiusz i Gajusz, starali się rozładować napięcie w przeludnionych miastach, osiedlając bezrobotnych rolników w podbitych prowincjach Rzymu, m.in. w Kartaginie. Wielu władców i właścicieli ziemskich narzekało, że gospodarstwa rolne, w których pracują niewolnicy są mało produktywne. Tak powstała idea kolonatu, która polegała na przekazaniu ziemi na własność najbardziej efektywnym niewolnikom w zamian za pewien procent zbioru z upraw. Idea kolonatu stała się czynnikiem ograniczającym niewolnictwo w starożytnym Rzymie.
W Imperium Rzymskim, jak i w starożytnej Grecji, poglądy na sprawy gospodarcze nie różniły się znacząco. Rozważania myślicieli tamtej epoki skupiały się głównie na aspektach: rolnictwa i niewolnictwa. Do pierwszej specjalizacji pracy dochodzi w starożytnej Grecji, kiedy rzemiosło oddziela się od rolnictwa. Za to w dziejach Imperium Rzymskiego pierwszy raz spotykamy się z problemem masowego bezrobocia i sposobem walki z nim.

Fotografia:  Sokrates, Antisthenes, Chrysippos, Epikouros, Matt Neale, CC BY 2.0 Wikipedia.

Stankiewicz W., Historia myśli ekonomicznej, Polskie Wydawnictwo Ekonomiczne, Warszawa 1998, ISBN 83-208-1096-5.
Rutkowski Marek, Historia gospodarcza starożytności od czasów prehistorycznych do upadku cesarstwa wschodniorzymskiego, Wydawnictwo Marek Rutkowski, Białystok 1999, ISBN 83-912370-0-1.