Instrument pochodny

derywat (ang. derivatives) – rodzaj instrumentu finansowego, niebędącego papierem wartościowym, którego wartość uzależniona jest od instrumentu bazowego, np. kursów akcji, rentowności obligacji, wysokości stopy procentowej, wartości indeksu giełdowego, a także tak nietypowych wskaźników, jak liczba dni słonecznych, wielkość opadu śniegu czy deszczu – derywatów pogodowych. 

CharakterystykaInstrumenty pochodne dzieli się na dwie grupy:- instrumenty symetryczne, np. kontrakty terminowe (forward, futures), różne rodzaje transakcji zamiany (tzw. swapów),- instrumenty niesymetryczne, np. opcje.Otwarcie pozycji w instrumencie symetrycznym, czyli zakupienie instrumentu przez jedną stronę transakcji i jego sprzedaż przez drugą stronę, rodzi dla obu stron obowiązek zawarcia umówionej transakcji, której przedmiotem jest instrument bazowy, na warunkach i w terminie wynikających z parametrów instrumentu pochodnego. Na przykład w wyniku zawarcia umowy FX-forward na parze EUR/USD jedna strona transakcji musi zakupić ustaloną liczbę dolarów za euro w ustalonym dniu po ustalonym kursie, a druga strona musi tę samą ilość dolarów w tymże dniu po tymże ustalonym kursie sprzedać. Występuje wtedy symetria zobowiązań obu stron. 

Otwarcie pozycji w instrumencie niesymetrycznym dla jednej ze stron transakcji rodzi obowiązek, a dla drugiej daje prawo do zawarcia ustalonej transakcji, której przedmiotem jest instrument bazowy, na warunkach i w terminie wynikających z parametrów instrumentu pochodnego. Przykładowo wyniku zawarcia umowy opcji europejskiej na kurs EURUSD nabywca opcji zyskuje prawo do zakupu ustalonej liczby dolarów za euro w ustalonym dniu po ustalonym kursie (nabywca może z tego prawa skorzystać lub nie), zaś wystawca opcji ma obowiązek sprzedaży tej samej ilość dolarów w tymże dniu po tymże ustalonym kursie. Występuje wtedy asymetria sytuacji stron transakcji – nabywca ma prawo, wystawca ma obowiązek. 

Rynek instrumentów pochodnych powstał w odpowiedzi na potrzeby uczestników rynków finansowych zabezpieczenia się przed ryzykiem. Obok transakcji zabezpieczających (ang. hedging) zawierane są również transakcje o charakterze spekulacyjnym, mające na celu uzyskanie zysków w zamian za przyjęcie na siebie ryzyka. Dzięki zjawisku dźwigni finansowej (lewar) wykorzystanie instrumentów pochodnych pozwala osiągnąć duży zysk przy znacznie mniejszym zaangażowaniu środków własnych niż w przypadku klasycznych instrumentów finansowych. 

Tworzeniem nowych instrumentów finansowych i strategii zawierania transakcji z ich zastosowaniem zajmuje się dziedzina finansów nazywana inżynierią finansową. 

Transakcje pochodne mogą być zawierane albo na zorganizowanych platformach obrotu (np. giełdach), albo w postaci umów zawieranych bezpośrednio między dwoma podmiotami (ang. over-the-counter, OTC). Niektóre instrumenty pochodne funkcjonują praktycznie tylko na rynkach pozagiełdowych (np. forwardy). 

Przykłady instrumentów pochodnychDo najpopularniejszych instrumentów pochodnych należą:- opcje: – opcja amerykańska, – opcja europejska, – opcja azjatycka, – opcja egzotyczna, – opcja barierowa,- kontrakty terminowe: – futures, – forward (w tym m.in. kontrakty Forward Rate Agreement (FRA)),- swapy: – swap walutowy (ang. currency swaps), – IRS (ang. interest rate swap), – CIRS (ang. currency interest rate swap), – swap towarowy (ang. commodity swap), – CMS (ang. constant maturity swap), – swap inflacji (ang. inflation swap), – swap akcyjny (ang. equity swaps),- kredytowe instrumenty pochodne: – CDS (ang. credit default swap)- opcje na stopy procentowe: – IR Caps / Floors (ang. interest rate caps / floors) opcje na LIBOR/EUROBOR, – Inflation Caps / Floors (ang. inflation caps / floors) opcje na zrealizowana inflacje, – CMS Caps / Floors (ang. CMS caps / floors) opcje na rate swapu, – opcja swapowa (ang. Swaptions),- warranty.

Wielkość rynku instrumentów pochodnych:Zgodnie z szacunkami Banku Rozliczeń Międzynarodowych w Bazylei, wartość nominalna instrumentów pochodnych zawartych na rynkach OTC osiągnęła w 2013 r. poziom 700–800 bilionów dolarów, co jest wartością znacznie większą niż roczne PKB całego świata. Dzienne obroty na rynkach pochodnych stóp procentowych na świecie osiągnęły ok. 2 biliony dolarów. 

Kierunek zmian regulacyjnych:Brak przejrzystości rynku instrumentów pochodnych OTC, wynikający głównie z jego zdecentralizowanego charakteru, skutkował niewłaściwą oceną ekspozycji na ryzyko kontrahentów i przyczynił się do pogłębienia zaburzeń na rynkach finansowych w latach 2008–2009.

Jednym z postanowień szczytu G20 w Pittsburghu we wrześniu 2009 r. było wprowadzenie obowiązku przekazywania szczegółowych danych o transakcjach instrumentami pochodnymi OTC do repozytoriów transakcji. Dostęp do tych danych odpowiednie instytucje (m.in. organy nadzoru i banki centralne) ma zapewnić możliwość monitorowania ekspozycji poszczególnych uczestników rynku tych instrumentów, powiązania między nimi i możliwość analizy koncentracji ryzyka. 

W Unii Europejskiej wspomniane postanowienie, rozszerzone o raportowanie transakcji instrumentami pochodnymi zawieranymi na rynku regulowanym, jest wprowadzane poprzez uchwalone w 2012 r. rozporządzenie EMIR.