Deficyt budżetowy – co to jest i jakie ma skutki?

Deficyt budżetowy to ujemne saldo budżetu państwa w konkretnym roku fiskalnym. Powstaje wtedy, gdy wydatki publiczne przewyższają dochody. Nie jest tym samym co dług publiczny – deficyt jest rocznym przepływem, a dług stanowi skumulowany stan zobowiązań.

Czym jest deficyt budżetowy?

Budżet państwa jest planem dochodów i wydatków na określony rok fiskalny, najczęściej pokrywający się z rokiem kalendarzowym. Gdy suma wydatków okazuje się większa niż suma dochodów, powstaje deficyt budżetowy, nazywany też dziurą budżetową.

Przykładowo, jeśli państwo uzyska 500 mld zł dochodów, a jego wydatki wyniosą 550 mld zł, deficyt wyniesie 50 mld zł. Przeciwieństwem deficytu jest nadwyżka budżetowa, czyli sytuacja, w której dochody przewyższają wydatki.

Deficyt dotyczy wyniku osiągniętego w jednym okresie. Dług publiczny jest natomiast stanem zobowiązań państwa, który może zwiększać się między innymi w wyniku finansowania kolejnych deficytów. Można więc powiedzieć, że deficyt powiększa dług publiczny, ale nie jest jego synonimem.

Deficyt koniunkturalny i strukturalny

Sam fakt wystąpienia deficytu nie przesądza jeszcze o złym zarządzaniu finansami publicznymi. Znaczenie ma jego przyczyna oraz to, czy nierównowaga ustępuje wraz z poprawą sytuacji gospodarczej. W tym celu rozróżnia się między innymi dwa typy deficytu:

Deficyt koniunkturalny wiąże się z cyklem gospodarczym. W czasie recesji przedsiębiorstwa osiągają niższe dochody, konsumenci ograniczają wydatki, a państwo otrzymuje mniej wpływów z podatków. Jednocześnie może zwiększać wydatki na zasiłki i działania osłonowe. Gdy gospodarka przyspiesza, część tego deficytu może samoistnie się zmniejszyć.

Deficyt strukturalny pozostaje niezależny od krótkotrwałych wahań koniunktury. Może wynikać z trwałego niedopasowania systemu podatkowego do poziomu wydatków, wysokich świadczeń, kosztownej administracji albo rosnących kosztów obsługi wcześniejszego zadłużenia. Jego ograniczenie zwykle wymaga zmian w polityce fiskalnej.

Dlaczego powstaje deficyt budżetowy?

Na poziom deficytu wpływają zarówno czynniki gospodarcze, jak i decyzje dotyczące dochodów oraz wydatków państwa. Najczęstsze przyczyny to:

• Spowolnienie gospodarcze ogranicza wpływy z podatków dochodowych, konsumpcyjnych i od zysków przedsiębiorstw.
• Sztywne wydatki, takie jak świadczenia społeczne, wynagrodzenia w sektorze publicznym oraz obsługa długu, trudno szybko zmniejszyć.
• Nadzwyczajne zdarzenia, w tym katastrofy, kryzysy gospodarcze lub epidemie, mogą wymagać nagłego zwiększenia wydatków.
• Decyzje fiskalne, na przykład obniżki podatków bez równoczesnego ograniczenia wydatków, zmniejszają dochody budżetu.

Deficyt może być także elementem świadomej polityki państwa. W czasie kryzysu zwiększenie wydatków lub czasowe obniżenie podatków może podtrzymać popyt i ograniczyć skalę recesji. Takie działanie oznacza jednak konieczność późniejszego finansowania powstałej różnicy.

Jak państwo finansuje deficyt?

Deficyt nie znika automatycznie po zakończeniu roku budżetowego. Państwo musi znaleźć źródła, z których pokryje brakujące środki. Najczęściej stosuje:

• Obligacje skarbowe – państwo sprzedaje papiery wartościowe inwestorom i zobowiązuje się do ich wykupu wraz z odsetkami.
• Kredyty zaciągane w bankach krajowych lub zagranicznych.
• Pożyczki oraz inne operacje finansowe.
• Przychody z prywatyzacji majątku Skarbu Państwa lub spłaty wcześniej udzielonych kredytów.

Źródła finansowania deficytu określają przepisy, między innymi Ustawa o finansach publicznych z 27 sierpnia 2009 r. W praktyce największe znaczenie ma emisja skarbowych papierów wartościowych. Pozwala ona pokryć bieżącą lukę, ale zwiększa przyszłe zobowiązania państwa.

Jakie skutki ma deficyt budżetowy?

Najbardziej bezpośrednim skutkiem jest wzrost długu publicznego. Państwo musi pożyczyć środki, których zabrakło w budżecie, a później spłacić kapitał oraz odsetki. Im większe zadłużenie, tym większe znaczenie ma obsługa długu, która może ograniczać środki przeznaczane na inwestycje, edukację, ochronę zdrowia lub infrastrukturę.

Długotrwały i wysoki deficyt może pogorszyć ocenę wiarygodności kredytowej państwa, czyli jego rating. Inwestorzy mogą wtedy żądać wyższego oprocentowania obligacji. Wyższe koszty pożyczania zwiększają wydatki na obsługę długu i mogą utrudniać dalsze równoważenie budżetu.

Deficyt może również zwiększać presję inflacyjną, zwłaszcza gdy jego finansowanie prowadzi do szybkiego wzrostu podaży pieniądza i popytu w gospodarce. Nie każdy deficyt powoduje jednak inflację w takim samym stopniu. Znaczenie mają między innymi skala wydatków, sposób finansowania oraz aktualna sytuacja gospodarcza.

Do najważniejszych możliwych konsekwencji należą:

• narastanie długu publicznego i kosztów jego obsługi,
• wyższe oprocentowanie nowych pożyczek państwa,
• ograniczenie środków na inne cele publiczne,
• presja inflacyjna i ryzyko osłabienia stabilności finansowej.

Sam deficyt nie musi być szkodliwy, jeśli finansuje produktywne inwestycje, jest ograniczony w czasie i pozostaje możliwy do obsługi. Problem pojawia się wtedy, gdy wydatki stale przewyższają dochody, a państwo nie podejmuje działań zmniejszających trwałą nierównowagę.

Najważniejsze rozróżnienie jest proste: deficyt opisuje brak w budżecie w danym roku, natomiast dług publiczny pokazuje nagromadzone zobowiązania. Ocena deficytu wymaga więc uwzględnienia jego przyczyn, sposobu finansowania i wpływu na przyszłe finanse państwa.