Bezrobocie – co to jest i jakie są jego rodzaje?
Bezrobocie to brak pracy zarobkowej dla osób, które są zdolne do pracy, chcą ją podjąć i aktywnie jej szukają. Jest skutkiem niedopasowania popytu na pracę do jej podaży. Nie oznacza wyłącznie tego, że ktoś chwilowo nie pracuje, ponieważ ekonomiczna i prawna definicja bezrobocia obejmują nieco inne kryteria.
Czym jest bezrobocie?
W ujęciu ekonomicznym bezrobocie oznacza sytuację, w której część osób w wieku produkcyjnym pozostaje bez zatrudnienia, mimo że może i chce pracować oraz poszukuje pracy. Dotyczy więc zasobów siły roboczej, a nie całej ludności. Osoby, które nie pracują, ale nie szukają zatrudnienia albo nie są gotowe go podjąć, nie zawsze zalicza się do bezrobotnych.
Bezrobocie jest zjawiskiem dynamicznym. Jedni pracownicy tracą zatrudnienie, inni właśnie wchodzą na rynek pracy, zmieniają firmę albo przekwalifikowują się. Dlatego w gospodarce rynkowej nie da się całkowicie wyeliminować bezrobocia. Jego niski poziom może wynikać z naturalnej rotacji pracowników, natomiast gwałtowny wzrost często sygnalizuje problemy gospodarcze lub niedopasowanie kwalifikacji do potrzeb pracodawców.
Do opisu sytuacji na rynku pracy służy stopa bezrobocia. Jest to procentowy udział osób bezrobotnych w zasobach siły roboczej, czyli w grupie obejmującej zatrudnionych i bezrobotnych. Wskaźnik ten publikuje się między innymi na podstawie danych gromadzonych przez GUS.
Kto może zostać uznany za bezrobotnego?
Formalny status bezrobotnego w Polsce wynika z przepisów, między innymi z ustawy o promocji zatrudnienia i instytucjach rynku pracy. Osoba, która nie pracuje, nie zawsze może zarejestrować się jako bezrobotna. Zwykle musi spełnić kilka warunków:
- Wiek – ukończone 18 lat, przy czym kobieta nie może mieć ukończonych 60 lat, a mężczyzna 65 lat.
- Zdolność i gotowość do pracy – osoba musi móc podjąć zatrudnienie, co do zasady w pełnym wymiarze czasu pracy. Osoba z niepełnosprawnością może być uznana za bezrobotną także wtedy, gdy może pracować co najmniej na pół etatu, jeżeli wynika to z jej stanu zdrowia.
- Brak zatrudnienia i aktywne poszukiwanie pracy – samo pozostawanie bez pracy nie wystarcza. Osoba powinna być gotowa do podjęcia zatrudnienia i poszukiwać go.
- Brak prawa do emerytury – osoba pobierająca emeryturę nie spełnia podstawowego kryterium rejestracji jako bezrobotna.
- Brak określonych form aktywności lub dochodu – przeszkodą może być prowadzenie działalności gospodarczej, podleganie ubezpieczeniu społecznemu z innego tytułu albo posiadanie gospodarstwa rolnego przekraczającego ustawowy limit.
- Spełnienie wymogów dotyczących nauki – co do zasady osoba bezrobotna nie może uczyć się w szkole w trybie wykluczającym rejestrację, z wyjątkami przewidzianymi dla niektórych form kształcenia.
Te kryteria pokazują różnicę między osobą niepracującą a bezrobotnym w sensie prawnym. Ktoś może nie mieć etatu, ale nie posiadać statusu bezrobotnego, na przykład dlatego, że nie szuka pracy, prowadzi działalność albo pobiera świadczenie wykluczające rejestrację.
Jakie są rodzaje bezrobocia?
Rodzaj bezrobocia zależy od przyczyny, dla której dana osoba pozostaje bez pracy. Najczęściej wyróżnia się trzy podstawowe typy:
| Rodzaj | Główna przyczyna | Czas trwania |
|---|---|---|
| Frykcyjne | Zmiana pracy, wejście na rynek pracy lub powrót do aktywności zawodowej | Zwykle krótki |
| Strukturalne | Niedopasowanie kwalifikacji i miejsc pracy do zmian w gospodarce | Często długi |
| Cykliczne | Spadek produkcji i popytu w okresie pogorszenia koniunktury | Zależny od przebiegu cyklu gospodarczego |
Bezrobocie frykcyjne ma charakter przejściowy. Obejmuje osoby, które zmieniają pracę, absolwentów rozpoczynających karierę oraz osoby wracające na rynek pracy po przerwie. Taka przerwa nie musi oznaczać problemów gospodarki. Wynika często z czasu potrzebnego na znalezienie oferty odpowiadającej kwalifikacjom i oczekiwaniom pracownika.
Bezrobocie strukturalne powstaje wtedy, gdy kwalifikacje pracowników nie odpowiadają zapotrzebowaniu rynku. Może się pojawić po zamknięciu zakładu, zmianie znaczenia całej branży, automatyzacji produkcji albo przeniesieniu działalności do innego regionu. Jego ograniczenie zwykle wymaga szkoleń, przekwalifikowania lub zmiany miejsca zamieszkania, dlatego trwa dłużej niż bezrobocie frykcyjne.
Bezrobocie cykliczne wiąże się z wahaniami koniunktury. Gdy spada popyt na towary i usługi, przedsiębiorstwa ograniczają produkcję, inwestycje i zatrudnienie. Skala tego zjawiska może być szczególnie widoczna w branżach zależnych od wydatków konsumentów. Odmianą bezrobocia o podobnym, okresowym charakterze jest bezrobocie sezonowe, występujące między innymi w rolnictwie, turystyce i części usług.
W literaturze spotyka się też inne podziały. Bezrobocie przymusowe oznacza brak pracy mimo gotowości do zaakceptowania warunków dostępnych na rynku. Dobrowolne wiąże się z odrzuceniem oferowanych warunków, na przykład wynagrodzenia. Mówi się również o bezrobociu jawnym, uwzględnianym w oficjalnych statystykach, oraz ukrytym, obejmującym niewykorzystane zasoby pracy, które nie są formalnie zarejestrowane.
Dlaczego występuje bezrobocie?
Przyczyny bezrobocia mogą działać jednocześnie. Zależą od popytu na pracę, podaży pracowników, poziomu wynagrodzeń, kondycji przedsiębiorstw oraz sytuacji poszczególnych regionów. Najważniejsze grupy przyczyn obejmują:
- Czynniki ekonomiczne – spadek popytu na towary i usługi, ograniczenie produkcji, kryzys gospodarczy, mniejsze inwestycje lub likwidacja przedsiębiorstw.
- Czynniki technologiczne i strukturalne – automatyzacja, restrukturyzacja, zmiany w organizacji pracy oraz niedopasowanie kierunków kształcenia do zapotrzebowania na zawody.
- Czynniki regionalne – słaby rozwój gospodarczy danego obszaru, przenoszenie firm do innych miejscowości i niewielka liczba lokalnych pracodawców.
- Czynniki związane z pracownikami – brak wymaganych kwalifikacji, mała mobilność, ograniczona dyspozycyjność albo niechęć do podnoszenia kompetencji.
- Czynniki instytucjonalne – niedostateczne pośrednictwo pracy, wysokie koszty zatrudnienia, regulacje wpływające na decyzje pracodawców oraz niewystarczające środki na aktywizację zawodową.
- Wahania sezonowe – czasowe zmniejszenie liczby ofert w branżach, w których zatrudnienie zależy od pory roku.
W praktyce trudno wskazać jedną przyczynę. Automatyzacja może zmniejszyć zapotrzebowanie na część stanowisk, ale jednocześnie stworzyć popyt na nowe kompetencje. Problem pojawia się wtedy, gdy pracownicy nie mogą szybko zdobyć potrzebnych kwalifikacji albo znaleźć zatrudnienia w innym regionie.
Czy bezrobocie można całkowicie wyeliminować?
Nie. Nawet w dobrze funkcjonującej gospodarce część osób zmienia pracę, rozpoczyna karierę albo przechodzi szkolenie. Ten poziom określa się czasem jako naturalną stopę bezrobocia, związaną głównie z bezrobociem frykcyjnym i strukturalnym. Dlatego ważniejsza od całkowitego usunięcia zjawiska jest możliwość szybkiego powrotu ludzi do zatrudnienia oraz dopasowanie kwalifikacji do potrzeb rynku.
